ابزارهای ممکن جهت مدیریت مخاطرات

	اقدامات غیر حمایت اجتماعی	اقدامات حمایت اجتماعی
کاهش مخاطره	·      سیاست های کلان اقتصادی ·      بهداشت عمومی، آموزش، کشاورزی و سیاست های زیست محیطی ·      تخصیص منابع (انسانی و مالی) برای ارائه خدمات اجتماعی پایه به فقرا ·      ارائه زیر ساخت های ضروری ·      بخش های مالی، قانونی و نظارت شده ·      نهادها و موسسات قضایی ·      روش های مناسب تغذیه و از شیرگرفتن ·      برنامه های پیشگیری از HIV ·     انباشت دارایی (زمین، چارپایان اهلی، مالی)	·   اقدامات در جهت کاهش مخاطره بیکاری یا اشتغال کم و دستمزدهای ناکافی ·   استانداردهای اطمینان از دسترسی به بهداشت پایه و ایمنی کار ·   سیاست های مناسب حمایت از معلولین در جهت اطمینان از تحت پوشش قرار گرفتن افراد معلول ·   اقدامات در جهت کاهش نیروی کار کودکان ·   اقدامات مقابله با تبعیض در اشتغال ·   برنامه های آموزشی برای حمایت از سرمایه های نیروی انسانی ·   مداخلات در سطح جامعه از طریق صندوق های اجتماعی مانند مراقبتهای بهداشتی پیشگیرانه و انباشت سرمایه اجتماعی از طریق تقویت ساختار عملکرد جامعه ·   تولید زیر ساختار از طریق کارهای عمومی
تعدیل مخاطره	·   تنوع بخشی پرتفولیو به اشکال رسمی تر ·   انتقال دارایی ·   توسعه مکانیزم های پس انداز برای افراد فقیر و آسیب پذیر ·   دسترسی به طرح های اعتبارات خرد ·   حمایت از حقوق مالکیت ·   ارائه خدمات قانونی که مانع از نیاز به سایر برنامه های حمایت اجتماعی می شود با اطمینان از ارائه یا بهبود قوانین کلیدی مانند قانون حقوق مالکیت، قانون ارث بدون تبعیض جنسیتی، قوانین خانواده جهت حمایت  از کودکان و زنان  پس از طلاق یا مرگ سرپرست خانواده	·    برنامه های بیمه ای برای بیکاری، سالخوردگی، ازکارافتادگی، بازماندگان و بیماری ·    نظام های بازنشستگی متناسب با ساختار جامعه ·    طرحهای مبتنی بر بازار و اجتماعات غیر رسمی ای که هدف کاهش مخاطره را دنبال می کنند ·    حمایت و گسترش از سطوح بالای سرمایه اجتماعی ·    انواع صندوق های اجتماعی مانند تنوع درآمد از طریق اعتبارات خرد و دسترسی به آموزش و تحصیل ·    کارهای عمومی طی فصل های کاهش تقاضای نیروی کار در جهت کاهش نوسانات فصلی درآمد
مقابله با مخاطره	·   فروش دارایی های مالی یا حقیقی ·   استقراض از همسایگان یا بانک ها ·   مهاجرت	·    پرداخت های انتقالی رسمی یا حمایت های اجتماعی ·    برنامه های امدادی در زمان حوادث و بلایا ·    یارانه های قیمتی (به عنوان مثال برای غذا) ·    کارهای عمومی به عنوان ابزاری برای انتقال درآمد پس از تکانه ·    خیریه یا پرداخت های غیررسمی درون جامعه

مثال هایی از مداخلات حمایت های اجتماعی

مداخلات حمایت های اجتماعی که در ذیل آمده است، مواردی هستند که در بسیاری از کشورها اتخاذ شده اند. البته کشورها تمام این مداخلات را اجرا نکرده و نباید بکنند. زیرا به نظر می رسد برخی از آنها از لحاظ هزینه-فایده کارا نباشند. این عناوین تنها فهرستی از مداخلات است که به گروه تدوین سند کاهش فقر در شناخت جوانب و اجزاء مرتبط با پازل کمک می کند.

برنامه ها و سیاست های عمومی

·  غذا بجای کار یا کارهای عمومی کاربر، صندوق های اجتماعی، یارانه های قیمتی نهاده های کشاورزی، یارانه های انرژی، یارانه های قیمتی غذا، یارانه های مسکن، جیره غذایی، کالابرگ های غذا، برنامه تغذیه مدارس، کمک هزینه تحصیل، امداد خانواده، قوانین اشتغال، شامل قوانین استخدام و اخراج، قرارداد نیروی کار، حداقل دستمزد و مانند آن، حمایت های بیکاری، حمایت در یافتن شغل، بیمه بیکاری، برنامه های بازآموزی شغلی، حساب پس انداز گروهی، بیمه درمانی، حمایت های اجتماعی نقدی، بیمه سالخوردگی، بیمه ازکارافتادگی، بیمه بازماندگان، برنامه های بازنشستگی بدون پرداخت حق بیمه و چارچوب قانونی برای برنامه های بازنشستگی خصوصی.

سازوکارهای مدیریت مخاطرات مبتنی بر بازار

·  پس اندازها یا اعتبارات سازمان های غیر دولتی (NGO) ، بیمه محصولات، بیمه دارایی ها، طرح های بازنشستگی خصوصی، بیمه خصوصی درمان، معلولیت و عمر.

تورهای ایمنی غیررسمی

·  مبادله نیروی کار بین خانوارها (برای کشاورزی، ساختمان و مانند آن)، انتقال پول، غذا و وسایل زندگی بین خانوارها، فرزند خواندگی، نگهداری کودکان، استفاده از پس اندازها مانند: فروش دارایی، وسایل زندگی، تجهیزات کشاورزی و زیورآلات، مهاجرت، اجاره نیروی کار،انجمن ها یا اجتماعات پس اندازی و بیمه ای مانند پرداخت هزینه های کفن و دفن. 

امنیت غذایی و فقر

وحیده نگین

ناامنی غذایی یکی از عمده ترین مشکلات جهان در قرن 21 است. نقش تغذیه در سلامت، افزایش کارایی، یادگیری انسان ها و ارتباط آن با توسعه اقتصادی طی تحقیقات وسیع جهانی به خصوص در بیست سال اخیر با مبانی علمی و شواهد تجربی به اثبات رسیده است. بنابراین در بین اولویت های اهداف توسعه هر کشور، دستیابی به امنیت غذایی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. امنیت غذایی مفهومی چند بخشی و چند رشته ای است و مانند بسیاری از مفاهیم نوین توسعه پایدار، اجتماعی و اقتصادی دارای ابعاد مختلف است یعنی امنیت غذایی از یک سو شاخص کلی برای سنجش توسعه پایدار است و از سوی دیگر برای سنجش امنیت غذایی از داده ها و شاخص های مختلفی در زمینه فقر، تغذیه، تولیدات کشاورزی و مواد غذایی، درآمد، خوداتکایی مصرف و . . . استفاده می شود. لذا مجموعه ای از عوامل همچون سیاست تولیدات کشاورزی، نظام توزیع مواد غذایی، منابع طبیعی کشور، الگوی مصرف و تغذیه، نظام یارانه کالاهای اساسی، وضعیت اشتغال و توزیع درآمد، سیاست تجارت خارجی و بالاخره فرهنگ تغذیه ای بر آن اثر می گذارد. يكي از اهداف توسعه هزاره  ، كاهش گرسنگي و فقر به ميزان  50 درصد تا   ۲۰۱۵ است. طبق اعلام اجلاس جهاني غذا، نزديك   ۸۲۰ ميليون نفر در كشورهاي در حال توسعه در معرض كمبود دريافت انرژي هستند. به طور خلاصه، می توان گفت آنچه در حال حاضر به عنوان امنیت غذایی مد نظر است، ترکیبی از سه رویکرد است، رویکردهایی که بر سطح خانوار یا فرد به جای سطح کلان تاکید دارند، رویکردهایی که بر سطح نحوه معیشت به جای سطح میزان غذای در دسترس تاکید می کنند و بالاخره رویکردهایی که بر شاخص های ذهنی به جای شاخص های عینی تاکید می کنند. فقر علت و معلول ناامنی غذایی است به گونه ای که رابطه مستقیمی بین فقر و ناامنی غذایی وجود دارد. گرسنگی نه تنها ناشی از فقر است بلکه موجب تداوم آن نیز می گردد و آخرین و غیر قابل قبول ترین نشانه فقر و ناکامی در تامین نیازهای اولیه انسان ها به شمار می آید.

چين، اژدهای بیدار شده

چين با قدرت تمام در صحنه بين المللی ظاهر شده و اقتصاد اين کشور به موتور رشد قاره آسيا تبديل شده است، محصولات اين کشور بازارهای اروپا و آمريکای شمالی را تسخير کرده   و در یک کلام اژدهای خفته بيدار شده است. تقاضای چين برای بنزين به طور خارق العاده ای افزايش يافته و شواهد حاکی از آن است که اين روند ادامه خواهد داشت. در طول يک سال اخير، چين جای ژاپن را گرفته و به دومين مصرف کننده عمده بازار سوخت جهان بعد از ايالات متحده آمريکا تبديل شده است. آنچه حائز اهميت است نرخ رشد اين تقاضاست. به عنوان مثال، سال گذشته، نرخ رشد تقاضای بنزین در چين حدود ۱۷ در صد بوده، در حاليکه این رشد در سطح جهان ۳ در صد بيشتر نبوده است. به اين ترتيب چين به سرعت به مصرف کننده عظيم بنزين در دنيا تبديل می شود. اگر در پی آن باشيد که که بدانيد اين رشد چه تاثيری بر زندگی مردم ساير کشورها داشته است، بررسی قيمت نفت شروع خوبی محسوب می شود. اما موضوع تنها نفت نيست. چين امروزه به معنای واقعی در زمينه تنوع واردات کالاهای اوليه مثل مس، کتان، پشم، نيکل و لاستيک طبيعی در دنيا اول است و در بازار جهانی نقش عمده ای پيدا کرده است. اين اهميت تنها به لحاظ قيمت کالاها نيست بلکه حجم کالاهايی که صادر کنندگان به چين می فروشند نيز حائز اهميت است. چين همزمان با وارد کردن کالا از کشور های توليد کننده تحقيقاتی هم درباره ظرفيت توليدات جديد در بسياری از کشورهای صادرکننده انجام می دهد و به اين ترتيب اين کشورها از سرازير شدن سرمايه گذاری های خارجی چين به سرزمينهايشان هم بهره می برند. تبديل شدن چين به يک غول اقتصادی طبعا بر ساير کشورهای اطراف آن تاثير خواهد گذاشت و ضرورت هايی را نيز ايجاب خواهد کرد.

توصیه های علی (ع) جهت رسیدگی به امور فقیران

اسلام دین آزادی است، آزادی از همه بندها و تنها بسته کمند حق شدن چه بندگی و اسارتی بالاتر از فقر برای انسان، چگونه می توان اسیر فقر بود و دم از مسلمانی زد؟ در ماه رمضان توجه بیشتری معطوف به نیازمندان و فقیران مادی جامعه می شود – البته اگر بخش تظاهر آنرا نادیده بگیریم – اما آیا نامیدن چند روز به نام اطعام ایتام و غیره جهت رسیدگی به امور فقیران کافی است؟ علی (ع) در نامه خود به مالک می فرمایند: خدای را، خدای را در خصوص طبقه پایین جامعه، آن کسانی که دردشان را هیچ چاره ای نیست. از بیت المال سهمی برای ایشان قرار بده، هرگز مباد که سرمستی ریاست، تو را از آنان بازدارد و گمان کنی به کارهای مهمتری اشتغال داری. به ویژه امور کسانی از این قشر را بیشتر پرس و جو کن که چندان کوچک و بی شمارند که به چشم نمی آیند و نمی توانند به تو دست یابند. برخي از افراد مورد اعتماد، خداترس و متواضعت را آزاد بگذار تا گزارش امور ايشان را نزد تو بياورند و سپس در موردشان بگونه اي اقدام كن كه در روز ديدار با خدايت عذرت پذيرفته باشد. در جامعه ما فقیران چگونه شناسایی می شوند؟ نحوه رسیدگی به امور آنان چگونه است؟ آیا تعدا فقیران در حال کاهش است؟ سیاست های حمایتی متناسب با یک جامعه اسلامی طراحی و اجرا می شوند؟   

چگونه شوك ها به فقيران آسيب مي‌رسانند: مسيرهاي انتقال

وحیده نگین

 

بازارهاي اعتباری و بازارهاي امن دارائي براي پس انداز مهمترين ابزارهاي مواجهه با تغييرات درآمد به شمار مي‌روند. اخلال در اين بازارها توانايي فقيران در دنبال كردن يك الگوي مصرف يكنواخت را كاهش مي‌دهد. رفتار دولت در واكنش به اين شوك ها و اثرات آنها بر فقيران تعيين كننده است. رفتار بخش مالي يك كشور نيز اثرات اين شوك ها را تشديد مي‌كند.

·            اخلال در بازار دارائي ها: عاملين براي رسيدن به خود ايمني در برابر شوك‌ها بايد بتوانند در دارائي هايي پس انداز كنند كه ارزش آنها وقتي براي جبران افت درآمد ضروري مي‌شوند، افت نكند. يك چنين ابزارهاي پس اندازي نوعاً عبارتند از دارائي هاي خارجي، دارائي هاي مالي داخلي و دارائي هاي واقعي داخلي. كنترل هاي دولت بر اين بازارهاي دارائي مي‌تواند توانائي فقيران در استفاده از آنها را محدود كند و باعث شود كه آنها پس انداز خود را در مسير ابزارهاي با  بهره‌وری و سوددهی کمتر انجام دهند.34

 

رشد اقتصادی و کاهش فقر

وحیده نگین

فقر مساله اي چند بعدي است که علاوه بر جنبه اقتصادي جنبه هاي اجتماعي، سياسي و فرهنگي را نيز شامل مي‌شود. از اين رو نمي‌توان آن را منحصراً  با سياست هاي اقتصادي بر طرف کرد بلكه در بطن راهبردهاي جامع كاهش فقر به مجموعه‌اي از معيارها و سازوكارهاي جامع و هماهنگ نياز است. با اين حال مهمترين عامل تاثيرگذار بر فقر، رشد اقتصادي است و ثبات در سطح كلان اقتصاد براي رسيدن به نرخ رشد پايدار و بالا ضروري است. بنابراين دستيابي به ثبات در اقتصاد كلان بايد مهمترين جزء هر راهبرد كاهش فقر باشد. ثبات در سطح كلان اقتصاد به خودي خود تضمين كننده نرخ بالاي رشد اقتصادي نيست. در موارد بسياري دستيابي به نرخ بالا و پايدار رشد، به اتخاذ تدابير و انجام اقدامات اصلاح ساختاري نظير اصلاحات قانوني، خصوصي سازي اصلاحات در زمينه خدمات شهري، توسعه حاكميت و راهبري، آزادسازي تجارت و اصلاح بخش بانكي، بستگي داشته است.

سيستم اطلاعات و تهيه نقشه آسيب پذيري و نا امني تغذيه اي (FIVIMS)

 وحیده نگین  

 با توجه به ارتباط بين فقر و سوء تغذيه، شناسايي توزيع جغرافيايي سوءتغذيه براي برنامه ريزي توسعه اجتماعي اقتصادي ضروري است و براي تحقق آن، شناسايي شاخص هاي ناامني تغذيه اي جوامع و مناطق جغرافيايي آنها مورد نياز است. سيستم اطلاعات جغرافيايي آسيب پذيري و نا امني تغذيه اي (FIVIMS[1]) شبكه اي است كه اطلاعات مختلف در سازمانها و دفاتر ذيربط را در زمينه هاي مختلف جمع آوري و با تجزيه و تحليل آنها مناطق نا امن را شناسايي مي کند. اين سيستم همچنين با استفاده از پرسشنامه ها و نرم افزار هاي موجود، اطلاعات مربوط به افراد در معرض خطر ناامني تغذيه اي و اينکه اين افراد چه کساني هستند، از چه چيزي رنج مي برند، چند نفر هستند، درکجا زندگي مي کنند و چرا درمعرض اين خطر قرار دارند را گردآوري و تحليل مي کند. اين سيستم شامل طيف وسيعي از فعاليتهاست  که در سطوح ملي و استاني و شهرستان با حمايت مسئولين طراز اول کشور و با پشتوانه ملي و بکارگيري نهادهاي مدني و شوراهاي شهر و روستا، نيازمندان واقعي را شناسايي نموده و ارگانهاي موجود را براي حمايت غذايي و  توانمندسازي بسيج مي کند. از اين رو ايجاد سيستم FIVIMS مي تواند به عنوان ابزاري در جهت تحقق اهداف اجلاس جهاني غذا در سال 1996 که در آن کشورهاي عضو FAO متعهد شدند تا سال 2015 شاخصهاي مربوط به سوء تغذيه را حداقل به نصف برسانند، بکار گرفته شود. مقاله حاضر به معرفي سيستمهاي اطلاعاتي و تهيه نقشه ناامني غذايي و آسيب پذيري (FIVIMS) و نيز چارچوب پيشنهادي آن براي ايران مي پردازد.

---

[1] - Food Insecurity and Vulnerability Information and Mapping System.

 

مباني طراحي تور ايمني اجتماعي

وحیده نگین

تور ايمني اجتماعي به عنوان فرايندي بازتوزيعي که هدف آن، دستگيري از اقشار آسيب پذير است، به عنوان جزئي اجتناب ناپذير از كه افراد را در مقابل اثرات عدالت اجتماعي مطرح مي گردد. در واقع، تورهاي ايمني اجتماعي فعاليت‌هاي رسمي و غيررسمي هستند كاهش درآمد و فقر محافظت مي‌كنند. برنامه‌هاي تور ايمني داراي دو عملكرد مي‌باشند. نقش معمول آنها توزيع مجدد درآمد به نفع اقشار آسيب پذيرمي‌باشد ليكن كمك به مديريت مخاطرات نقشي است كه با توجه به اثرات معكوس بحرانهاي اخير براي آنها تعريف شده است. اصولاً تعيين مناسب‌ترين نوع برنامه تور ايمني با توجه به شرايط خاص هر كشور مانند وسعت فقر، پتانسيل اجرايي و اداري و محدوديت‌هاي مالي صورت مي‌گيرد، اما براي اثربخش بودن برنامه‌هاي مذكور الزاماتي وجود دارد كه ضمن رعايت اصول اوليه در طراحي آنها بايد به اين الزامات نيز توجه نمود. از اين رو در مقاله حاضر سعي گرديده است ضمن تعريف، نقش و ضرورت ايجاد تورهاي ايمني اجتماعي، اصول كلي در طراحي تورهاي ايمني اجتماعي توضيح داده و به الزامات اثربخشي آنها اشاره شود. همچنين همزمان با معرفي انواع برنامه‌هاي تور ايمني اجتماعي، روشهاي هدف‌گيري نيز بيان و در نهايت انواع برنامه‌هاي تور ايمني اجتماعي با هم مقايسه گرديده‌اند

نقش تامين مالي خرد در کاهش فقر

وحیده نگین

با مروري بر استرات‍‍‍‍ژي هاي كاهش فقر ملاحظه مي شود كه بر اعتبارات خرد – و نه تامين مالي خرد- به عنوان راهكاري مناسب براي كاهش فقر تاكيد زيادي شده است. اما آنچه كه اغلب مشاهده مي شود توجه به نقش اعتبارات خرد تنها در جهت افزايش درآمد افراد فقير است و به نقش آن در يكنواخت كردن مصرف اين گروه كمتر توجه شده است. همچنين در مواردي كه به خدمات پس انداز به عنوان ابزار كاهش فقر اشاره شده تنها به دليل نقشي است كه در تحرك سرمايه دارا است و مجددا به نقش آن در يكنواخت كردن مصرف توجه نگرديده است. از سوي ديگر بجز در مواردي محدود به نقش خدمات بيمه اي در يكنواخت كردن مصرف و درآمد افراد فقير كاملا بي اعتنايي شده است. در اين مقاله ضمن اشاره به تجربيات برخي از موسسات مالي موفق در ارائه اعتبارات خرد  با استفاده از يك چارچوب مفهومي به تبيين نقش تامين مالي خرد در كاهش فقر از طريق يكنواخت كردن مصرف و درآمد پرداخته شده است. همچنين نشان داده شده كه تقاضا براي خدمات تامين مالي خرد با افزايش سطح فقر و ميزان آسيب پذيري افراد تغيير مي كند. در ادامه ضمن اشاره به ريسكهايي كه خانوارها با آن روبرو هستند، ظرفيت هاي بالقوه اي كه موسسات تامين مالي خرد براي مقابله با اين ريسكها دارا مي باشند بيان گرديده و در نهايت نتيجه گيري و پيشنهادات سياستي براي طراحي و اجراي خدمات تامين مالي خردي ارائه مي شود كه نه تنها پاسخگوي انگيزه ايجاد درآمد براي فقرا مي باشد بلكه تمايل آنها براي حفظ مصرف و ساير نيازهاي اوليه از طريق يكنواخت كردن مصرف و درآمد را پاسخ مي دهد.